Afgelopen week volgden de OC Specialisten een inspirerende en leerzame training over CVI (cerebral visual impairment) bij Koninklijke Visio in Amsterdam. Binnen ons werkveld komen we regelmatig visusproblemen tegen, zeker binnen de EMB‑doelgroep. Dat is niet vreemd: bij deze groep blijkt 60–70% te maken te hebben met visuele problemen. Het werd daarom hoog tijd om onze kennis te verdiepen.

Informatie over CVI en slechtziendheid

Maaike Masselink en Amy Hoenstok namen ons stap voor stap mee in de wereld van slechtziendheid en CVI. Ze gaven uitleg over wat CVI precies is, hoe het zich uit en vooral: wat wij daarin kunnen betekenen. Ook bespraken zij hoe een onderzoekstraject eruitziet wanneer er een vermoeden is van CVI — waardevolle informatie voor iedereen die in de praktijk met deze vragen te maken krijgt.

Zelf ervaren hoe ingewikkeld kijken kan zijn

Aan het einde van de ochtend kregen we de kans om te ervaren hoe moeilijk het verwerken van visuele informatie voor mensen met CVI kan zijn. Dat was confronterend én verhelderend. Deze ervaring maakte direct duidelijk waarom bepaalde aanpassingen in onze communicatiemiddelen zo belangrijk zijn.

Praktische adviezen voor ondersteunde communicatie

In aansluiting op ondersteunde communicatie kregen we veel praktische handvatten waar we meteen mee aan de slag kunnen. Denk aan:

• Bewust spelen met contrasten, kleuren en duidelijke randen
• De juiste symboolkeuze en vaste plekken voor symbolen om het visuele geheugen te ondersteunen
• De meest gebruikte symbolen bovenaan plaatsen
• Werken met grotere vakken (al zijn pop‑upschermen juist weer minder geschikt)
• Een deel van het scherm soms afdekken en kijkstrategie aanleren

Een interessante discussie ontstond over het aantal vakken per blad. Durven we — met al onze kennis over uitgebreide vocabulaires — te kiezen voor slechts 9 vakken per kaart? Een vraag die ons zeker aan het denken heeft gezet.

Meer rust, minder praten

Tijdens het modelleren gaan we bewuster rekening houden met verwerkingstijd. Minder praten geeft iemand meer ruimte om daadwerkelijk te kijken en informatie te verwerken. Ook gaan we beter letten op prikkels in de ruimte.

Voor mensen met CVI kan werken met oogbesturing bovendien enorm vermoeiend zijn. De hele dag modelleren is simpelweg te intensief. Het is belangrijk om op sommige momenten even niet de spraakcomputer te gebruiken of om juist vaker papieren materialen in te zetten.

Een waardevolle ochtend

We gingen naar huis met nieuwe inzichten, praktische tips en een frisse blik op hoe we onze ondersteuning nóg beter kunnen afstemmen op mensen met visusproblemen.

Dank aan Maaike en Amy voor het delen van hun expertise en voor het mogelijk maken van deze waardevolle scholing!

Daarna ga ik door naar een dagbesteding waar ik meerdere kinderen zie. Zo is er 13 jarige Olivier die al geruime tijd een spraakcomputer heeft met het programma Core First. Hij spreekt steeds meer woorden en ondersteunt zijn communicatie verder met zijn spraakcomputer, wijzen en foto’s. We maken samen liedjes in Core First. Dat doen we door de tekst zin voor zin op te slaan op een speciale bladzijde. Zo kan hij ook liedjes zingen, iets wat hij heel graag doet en voor hem een
manier van contact maken is.
Dan ga ik aan de slag met Elyzah die al heel goed weet hoe ze kan navigeren in het vocabulaire wat ik haar aanbied. Ze is hier heel handig in, dus ze is klaar voor een eigen communicatie apparaat. Samen met ouders en een adviseur van een bemiddelende firma gaan we aan de slag met de aanvraag. Een proces wat helaas soms lang kan duren.
Tenslotte zie ik Omar, een actieve en pientere jongen die ook klaar is voor zijn eigen apparaat.
Omdat hij nog beginnend is in zijn communicatieve ontwikkeling, kiezen we voor Snap Express.
Een overzichtelijk en klein systeem geschikt voor jonge kinderen die beginnend zijn in hun
communicatie.

Dinsdag

Vandaag begin ik op een woonvorm voor volwassenen waar veel zorg en aandacht naar de communicatie gaat. Ondersteuning door pictogrammen overal, tastbare oriëntatiepunten en grote planners aan de muren. Ik zie hier vier gezellige dames, met ieder hun eigen aandachtspunten op het gebied van
gespreksvoering, onderhoud van verstaanbaarheid en het inzetten van Ondersteunde Communicatie. Door meerdere bewoners wordt de app Proloquo2Go gebruikt om onderling te kunnen communiceren en ook begeleiding zet het in om gesprekken te ondersteunen.

Donderdag

Mijn werkdag begint vandaag bij Siem. Een jongeman van 10 die onlangs is overgestapt van Aloha naar Proloquo2Go, omdat de andere kinderen op zijn dagbesteding dit ook gebruiken. Deze beslissing is gemaakt samen met ouders en de begeleiders van zijn kundige en kleinschalige dagbesteding. Siem was na een paar weken al helemaal gewend aan de nieuwe manier van communiceren. Soms is het meer wennen voor de omgeving dan voor de cliënt zelf. Vervolgens ga ik naar een SO school waar ik twee verschillende kinderen zie. Emilia heeft onlangs een traject bij stichting Milo afgerond en de specialisten daar hebben via een aanvraag een eigen Vibe met Aloha kunnen regelen voor haar. Ze heeft steeds meer in de gaten wat er allemaal mogelijk is en dat ze om haar favoriete etenswaren en bezigheden kan vragen hiermee. Van alleen maar kunnen communiceren door geluidjes van ongenoegen of blijdschap, naar actief kunnen vragen om je favoriete broodbeleg, geweldig!

Met Adam zijn we nog aan het bekijken welke vorm van ondersteuning goed bij hem past. School denkt hierin actief mee en we besluiten om de spraakknoppen in de klas wat uit te breiden, WidgitGo in de klas in te zetten bij werkjes met kleuren (hier is hij heel sterk in) en dat ik verder blijf oefenen met ook WidgitGo om andere onderwerpen te introduceren.

Als laatste staat de behandeling van Manuel aan huis op de planning. Hij heeft onlangs de app Proloquo2Go gekregen, moeder heeft zelf de IPad aangeschaft, omdat de zorgverzekeringen dit bijna nooit vergoeden tegenwoordig. Moeder en ik bekijken samen waar we de app nog verder kunnen personaliseren. Zo kunnen foto’s van familie erin, favoriet speelgoed en eten. Daarnaast zijn foto’s van plaatsen waar hij regelmatig naar toe gaat heel fijn. Samen met moeder oefen ik hoe dat moet, zodat zij het het zelf ook kan en mij uiteindelijk niet meer nodig heeft. 

Vrijdag

Een overleg met de ouders van de jongen met het Angelmansyndroom staat op de planning. We bespreken hoe we het gebruik van de Vibe op de logeerlocatie kunnen uitbreiden. Hij is daar iedere week een paar dagen en het is natuurlijk heel belangrijk dat hij zich daar ook kan uiten. We moeten kijken naar wat het ideaalbeeld is, wat praktisch haalbaar is en wat daarin een mooi compromis zou zijn waarin iedere zich kan vinden. Dit zal binnenkort opgepakt worden met de mentoren op de logeerlocatie.

En zo is de eerste, zeer afwisselende werkweek in het nieuwe jaar alweer klaar.

Afgelopen mei ben ik verhuisd. Naar een nieuwe plek, een nieuwe omgeving. En zoals bij elke verhuizing: je moet door al je spullen heen, keuzes maken — wat neem je mee, wat gooi je weg, wat moet je vervangen of opnieuw kopen? In je nieuwe huis krijg je een andere indeling: alles moet opnieuw een plek krijgen.

En dan begint het pas echt.

Waar staat je bed? Waar ga je slapen? En zelfs dan: als je ’s nachts wakker wordt weet je even niet meer waar je bent. In het begin moet je dat soort dingen weer helemaal opnieuw in je systeem krijgen. Alles wat eerst automatisch ging, moet je opnieuw bedenken. En dan heb je nog niet eens kennisgemaakt met de nieuwe buurt. Waar haal je je boodschappen? Hoe werkt het openbaar vervoer? Welke weg moet je lopen?

Kortom: je vaste patronen worden overhoopgehaald. Alles is nieuw. En dat vraagt veel aanpassing, zelfs als je zelf gekozen hebt voor die verhuizing. 

Wat als je die aanpassing niet zomaar kunt maken?

Voor mensen met een verstandelijke beperking – en vooral ook mensen met autisme – is zo’n verandering nóg complexer. Nieuwe routines aanleren of bestaande loslaten is voor hen geen kleine opgave. Ze hebben vaak juist behoefte aan structuur en voorspelbaarheid. Dingen die altijd hetzelfde zijn.

Een verhuizing betekent voor hen niet alleen een nieuw huis, maar ook verlies van overzicht, controle, veiligheid. En dan komt daar ook nog eens bij dat het vaak moeilijk is om onder woorden te brengen wat ze voelen of nodig hebben.

Hoe ondersteunde communicatie houvast kan geven

Gelukkig is er een manier om die overgang minder verwarrend en overweldigend te maken: ondersteunde communicatie (OC). Daarmee geef je mensen hulpmiddelen om te begrijpen wat er gebeurt én om zich te uiten.

Bijvoorbeeld door:

📷 Foto’s van het nieuwe huis, de kamer, de straat, de supermarkt, en de nieuwe mensen die ze gaan ontmoeten. Zo ontstaat er vooraf al een beeld van wat gaat komen. 

📘 Sociale verhalen, waarin je stap voor stap met beeld en taal uitlegt wat er gaat gebeuren. Dit kun je bijvoorbeeld maken met Pictello, een app waarmee je visuele verhalen samenstelt met foto’s, tekst en spraak.

🖼️ Pictogrammen, in een spraakcomputer of op papier, waarmee je visueel uitlegt: je woont nu hier → je gaat verhuizen → dit is je nieuwe huis → zo ziet je kamer eruit → dit zijn de mensen daar → hier doe je boodschappen. 

🔁 Herhaling en voorbereiding: dit is geen eenmalig gesprek. Je komt er telkens op terug, herhaalt het, checkt of er vragen zijn, laat dingen zien, oefent samen. Je kunt het gesprek ondersteunen met tekeningen of visuele stappenplannen, zodat het steeds herkenbaar blijft.

Ook een aftelkalender kan helpen: elke dag samen een hokje afstrepen tot de verhuizing geeft structuur en overzicht. 

Voor mensen die niet vanzelf kunnen zeggen wat ze voelen, is het extra belangrijk dat wij hun manier van communiceren serieus nemen. Dat we hen helpen grip te krijgen op wat er gebeurt. Niet alleen om ze te informeren, of om ze gerust te stellen — maar ook om hen een eigen stem te geven. In de vorm van bijvoorbeeld een spraakcomputer, pictogrammen of een sociaal verhaal waar ze op kunnen terugvallen. Zodat ze niet alleen begrijpen wat er gebeurt, maar ook zelf kunnen reageren, vragen stellen of hun gevoel laten zien. 

Een verhuizing is meer dan alleen een nieuw adres!

Ondersteunde communicatie is geen luxe — het is een noodzaak. Mensen die niet vanzelf kunnen zeggen wat ze voelen of begrijpen, hebben juist bij grote veranderingen zoals een verhuizing houvast nodig. Niet pas achteraf, maar vanaf het allereerste moment. Zodat zij niet alleen begrijpen wat er gebeurt, maar ook een stukje eigen regie ervaren over wat er met hen gebeurt.

Met foto’s, pictogrammen, sociale verhalen en spraakcomputers geef je iemand de mogelijkheid om grip te krijgen op zijn nieuwe wereld — en om zich daarin uit te spreken.

Zonder communicatie geen begrip. En zonder begrip geen rust.

Daarom is ondersteunde communicatie niet optioneel. Het is de sleutel tot veiligheid, voorspelbaarheid en vertrouwen.
Voor iedereen die niet zelf kan zeggen wat er in hem omgaat.

Want een verhuizing verandert niet alleen je adres.
Het verandert je hele leven. 

Voor velen is spreken de meest vanzelfsprekende manier van communicatie. Maar voor mensen die niet kunnen spreken is verbale communicatie niet mogelijk. Dat betekent echter niet dat zij geen behoefte hebben aan expressie. Integendeel: emoties leven net zo krachtig bij hen als bij ieder ander, en het uiten van die emoties is van essentieel belang voor hun regulatie, welzijn en ontwikkeling. 

Ik kom binnen op een kinderdagcentrum met mijn harp en speel en zing een lied. Op de groep begint een client te huilen, geraakt door de klanken. Ik benoem haar emoties op haar spraakcomputer en zing dat zij ze mag uiten. Ze gaat harder huilen en haar emoties komen los. Ik blijf bij haar, maak muziek en observeer. Na enkele minuten wordt ze zelf weer rustig en vraagt ze of ze mee mag spelen op de harp.

Een mooi voorbeeld over hoe belangrijk het is om emoties te erkennen met gebruik van Ondersteunde Communicatie. Wat ik echter vaak zie is dat cliënten verzocht worden te stoppen met het uiten van emoties. Ze worden gesust: ‘’Er is niks aan de hand.’’ ‘’Nu is het klaar.’’ Maar juist het ontkennen van emoties kan voor veel gedragsproblemen zorgen. Juist bij cliënten die niet in woorden kunnen vertellen hoe ze zich voelen is het uiten van emoties zo belangrijk.

Hoe kun je dit proces begeleiden?

1. Erkenning van de emotie m.b.v. Ondersteunde Communicatie. Benoemen: ‘’Jij bent boos. Ik zie het. Het mag er zijn en is welkom.’’
2. Uiten van de emotie. Ondersteun het uiten van de emotie door aanwezig te zijn of als dit passend is mee te doen. Bijv. Stampen met voeten of vuisten op tafel slaan om boosheid te uiten.
3. Wacht, kijk en blijf aanwezig. Geef ruimte aan de emotie en observeer wat er gebeurt.

Een andere manier om uiting te geven aan emoties is het gebruiken van de stem. Al sinds de oertijd zingt de mens. Ver voordat er taal was. Ook onze niet-sprekende cliënten kunnen vaak geluiden maken met hun stem. Vaak worden deze geluiden als onprettig ervaren en willen we dat ze stoppen. Maar deze geluiden hebben een functie. Zo werken ze regulerend voor de cliënt. Probeer eens om deze geluiden te imiteren en mee te doen. Kijk wat er gebeurt en ontstaat.

Zelf imiteer ik regelmatig de klanken van mijn cliënten en vele reageren hier positief op. Ze worden uitgenodigd om zelf ook klanken te maken en krijgen het gevoel gehoord te worden. Er ontstaat door samen klanken te maken contact en echte verbinding. Ook ontstaan er spontaan liederen zonder woorden maar met klanken. Oerklanken die in ons leven en naar buiten mogen stromen.

Tenslotte is het (samen) neuriën van de eenvoudige klank Ohm een fijne manier om in nabijheid van een cliënt te komen. Deze oerklank geeft een gevoel van rust en ontspanning. De klank veroorzaakt trillingen in het lichaam, vooral in borst, keel en hoofd. Het langzaam uitademen op de klank vertraagt je uitademing waardoor je zenuwstelsel kalmeert. Het helpt je uit je hoofd te komen en in je lichaam te zakken. Probeer het zelf maar eens!

Ondersteunende Communicatie Hulpmiddelen

Bij ondersteunde communicatie denken we vaak aan gebaren, pictogrammen of spraakcomputers. Maar wat als iemand door motorische en visuele beperkingen deze niet kan bedienen of zien? Communicatie is meer dan alleen JA en NEE zeggen. Het gaat om verhalen delen, nieuwsgierig zijn en écht deelnemen aan gesprekken. Dit draagt bij aan de kwaliteit van leven.

Als OC-specialist werk ik met kinderen, jongeren en volwassenen met een verstandelijke beperking. Vaak kunnen ze niet of nauwelijks verstaanbaar spreken en is er sprake van motorische en zintuiglijke beperkingen. Voor hen zijn de apps Pictello en WidgitGo  een uitkomst.

Moniek’s verhaal: van horen naar écht begrijpen

Moniek (27) heeft een verstandelijke beperking, is blind en zeer motorisch beperkt. Ze gebruikt gezichtsuitdrukkingen, klanken en bewegingen om keuzes te maken. Daar is ze heel goed in.

Maar vertellen over haar vakantie of meepraten over het nieuws? Dat kon ze niet. Tijdens corona merkte haar omgeving dat ze gespannen raakte door alle informatie die langs haar heen ging, zonder uitleg. Pictello en WidgitGo brachten hier verandering in.  

Pictello: verhalen tot leven brengen
Met Pictello kan Moniek haar ervaringen delen. Haar begeleiders maken verhalen met foto’s, video’s en ingesproken tekst. Bijvoorbeeld:

• Een vakantieverhaal met beelden, geluiden en een begeleider die de tekst inspreekt.
• Een filmpje van een museumbezoek, zodat Moniek samen met anderen kan terugkijken en erover kan praten.
• Een geluidsopname van de koffiemachine uit haar favoriete café, wat herinneringen oproept.

Door deze visuele en auditieve ondersteuning kan Moniek niet alleen haar belevenissen delen, maar ook ervaringen beter verwerken.

WidgitGo: gespreksstarter voor meer interactie
Naast het vertellen van verhalen helpt WidgitGo Moniek om over meer onderwerpen te praten. Samen met haar ouders en begeleiders is een persoonlijke gespreksgids gemaakt. Hierin staan thema’s, vragen en gesprekstips over bijvoorbeeld:

• Interesses, familie en vriendschappen
• Dagelijkse dingen zoals boodschappen of tv-programma’s
• Lastigere onderwerpen zoals ziek zijn of pijn aangeven

Dankzij deze apps is Moniek minder afhankelijk van wat toevallig ter sprake komt. Haar wereld is groter geworden, en haar contact met anderen veel betekenisvoller.

Meer weten of wil je ontdekken wat deze apps kunnen betekenen voor iemand in jouw omgeving? Neem gerust contact op!

Ans Cornel

Waar begin je met het kiezen van een spraakhulpmiddel? Er zijn veel soorten hardware, software en ook nog vocabulaires. Om ouders en professionals te ondersteunen in deze zoektocht hebben we ons overzicht weer geüpdatet met de laatste ontwikkelingen. Dank aan alle leveranciers die dit overzicht mogelijk hebben gemaakt!

Het volledige overzicht is hier te vinden: https://ocspecialisten.nl/vocabulaires/